Հայոց լեզու

Հայերենը աշխարհի հին լեզուներից է։ Դարերի ընթացքում նրանով ստեղծվել և ստեղծվում են մշակութային ու գիտական արժեքներ, որոնք կարևոր են ոչ միայն հայ ժողովրդի, այլև համաշխարհային պատմամշակութային ժառանգության համար։ Հայերեն տարբեր բնագրերի միջոցով են պահպանվել անցյալին վերաբերող շատ տեղեկություններ, որոնք վերաբերում են ինչպես հայ, այնպես էլ այլ ժողովուրդների մշակույթին ու պատմությանը։
Լեզուն հասարակական կարևոր իրողություն է, որն ունի հաղորդման, արտահայտման, ճանաչողական գործառույթներ։ Գիտնականները միշտ էլ ուսումնասիրել են լեզուն, բացահայտել նրա տարբեր հատկանիշները։ Պատմական տարբեր շրջաններում լեզուն տարբեր մոտեցումներով է ուսումնասիրվել։ Հնում լեզուներն ուսումնասիրում էին առանձին-առանձին՝ իրենց կառուցվածքային տարբեր հատկանիշներով։ Սակայն ուսումնասիրությունների ընթացքում ի վերջո պարզ դարձավ, որ տարբեր լեզուների միջև կան մի շարք նմանություններ, և 19-րդ դարի սկզբին Եվրոպայում ձևավորվեց համեմատական լեզվաբանության տեսությունը։
Գիտնականներն ապացուցեցին, որ նախկին քիչ թվով լեզուներից հետագայում առաջացել են նորերը։ Այս հիմունքով առանձնացվեցին մայր լեզուները և նրանց ճյուղավորումները։ Մայր լեզուն իր ճյուղավորումներով կազմում է լեզվաընտանիք, օրինակ՝ հնդեվրոպական, իբերակովկասյան, ֆիննաուգրական և այլն։
19-րդ դարում, երբ դեռ նոր էր հիմնադրվել համեմատական լեզվաբանությունը, եվրոպացի շատ լեզվաբաններ (Հ. Պետերման, Ֆ. Վինդիշման, Ֆ. Բոպպ, Ֆ.Մյուլլեր և այլք) հայերենը համարեցին հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի իրանական ճյուղի լեզու։ 1875թ. լույս տեսավ գերմանացի նշանավոր լեզվաբան Հայնրիխ Հյուբշմանի «Հայերենի դիրքը հնդեվրոպական լեզուների մեջ» հոդվածը, որով նա ապացուցում էր, որ հայերենը, թեև մտնում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի մեջ, սակայն առանձին ճյուղ է և սերում է հենց մայր լեզվից։
Կենդանի լեզուները հասարակական կյանքի զարգացմանը զուգընթաց զարգանում ու փոփոխվում են։ Ուսումնասիրողները լեզուների զարգացման ընթացքը սովորաբար բաժանում են փուլերի։ 5-րդ դարից, այսինքն՝ այբուբենի ստեղծումից հետո հայերենն անցել է զարգացման երեք շրջան՝ գրաբար (5-11-րդ դդ.), միջին հայերեն (12-16-րդ դդ.) և աշխարհաբար (17-րդ դ. մինչև մեր օրերը)։
Աշխարհաբարն իր զարգացման ընթացքում երկփեղկվեց, և այսօր կա երկու գրական լեզու՝ արևելահայերեն և արևմտահայերեն։ Թե՛ արևելահայերենով, թե՛ արևմտահայերենով ստեղծվել ու ստեղծվում են գեղարվեստական բարձրարժեք ստեղծագործություններ, հրատարակվել ու հրատարակվում են լրագրեր ու ամսագրեր։ Արևելահայերենն ու արևմտահայերենը իրարից տարբերվում են հնչյունական, բառային և քերականական որոշ հատկանիշներով։ Մասնավորապես բաղաձայնական համակարգի արտասանության մեջ արևմտահայերենում տեղի է ունենում որոշ խուլերի ձայնեղացում (պ, կ, տ, ծ, ճ հնչյուններն արտասանվում են բ, գ, դ, ձ, ջ) և ձայնեղների շնչեղ խլացում (բ, գ, դ, ձ, ջ հնչյուններն արտասանվում են փ, ք, թ, ց, չ)1, արևմտահայերենը չունի ներգոյական հոլով, բացառականը
արևելահայերենում կազմվում է –ից վերջավորությամբ (օրինակ՝ քաղաքից), իսկ արևմտահայերենում՝ -է վերջավորությամբ (օրինակ՝ քաղաքէ), սահմանական եղանակի ներկան արևմտահայերենում կազմվում է կը- մասնիկով (օրինակ՝ արևմտահայերենի կգրեմ-ը համապատասխանում է արևելահայերենի գրում եմ բայաձևին)։ Արևմտահայերենում գործածվում է մը անորոշ հոդը՝ մարդ մը։
Գրական լեզվին զուգահեռ գոյություն են ունեցել և ունեն բարբառներ: Հայերենի բարբառները, ըստ Հրաչյա Աճառյանի դասակարգման, բաժանվում են կը, ում, ել ճյուղերի, նայած թե որ բարբառում սահմանական եղանակի ներկան ինչ մասնիկով է կազմվում։
Լեզուն մարդկության հաղորդակցման հիմնական և գլխավոր միջոցն է։ Մարդն իր մտքերը ձևավորում ու արտահայտում է բառերի ու նրանցով կազմվող նախադասությունների միջոցով։ Ուստի լեզուն ընդգրկուն, բարդ ու բազմակողմանի երևույթ է, և քննվում է ըստ բաղադրամասերի՝ մակարդակների։ Երբ ուսումնասիրում ենք լեզուն, պարզ է դառնում, որ այն կազմված է տարբեր միավորներից։ Օրինակ՝ ամենապարզ մոտեցմամբ «Երեխան նկարեց» նախադասությունը կարող ենք բաժանել«երեխան», «նկարեց» բառերի։ Այդ բառերն էլ կարող ենք բաժանել հնչյունների՝ «Ե-ր-ե-խ-ա-ն ն-կ-ա-ր-ե-ց»։ Լեզուն ուսումնասիրելիս` անդրադառնում ենք լեզվական տարբեր մակարդակների միավորներին։ Ըստ դրա էլ առանձնացվում են տարբեր բաժիններ՝ հնչյունաբանություն, բառագիտություն և քերականություն, որն ունի երկու մեծ ենթաբաժին՝ ձևաբանություն և շարահյուսություն։
Հնչյունաբանության մեջ ուսումնասիրվում են լեզվի հնչյունները, դրանց արտասանության և գրության հատկանիշները, փոփոխության առանձնահատկությունները, վանկը, շեշտը և այլն։Բառագիտության մեջ ուսումնասիրվում են լեզվի բառերը, դրանց կազմության (պարզ, բարդ և այլն), ձևաիմաստային (հոմանիշ, հականիշ, համանուն,
հարանուն) հատկանիշները և այլն։
Ձևաբանությաննն մեջ ուսումնասիրվում են խոսքի մասերն ու նրանց քերականական հատկանիշները (հոլովում, խոնարհում, հոգնակի թվի կազմություն և այլն)։
Շարահյուսության մեջ ուսումնասիրվում են բառերի ու նախադասությունների կապակցման միջոցներն ու եղանակները, կապակցական տարբեր հարաբերությունները, բառակապակցության ու նախադասության անդամների պաշտոնները։

1 Այն բաղաձայնները, որոնց արտասանության ժամանակ գերակշռում է ձայնը, կոչվում են ձայնորդ (լ, ր, ռ,
յ, մ, ն)։ Այն բաղաձայնները, որոնց արտասանության ժամանակ գերակշռում է աղմուկը, կոչվում են ձայնեղ
(բ, գ, դ, ձ, ջ, վ, զ, ժ, ղ)։ Այն բաղաձայնները, որոնք ձևավորվում են միայն աղմուկի միջոցով, կոչվում են
խուլ (պ, տ, կ, ծ, ճ, փ, թ, ք, ց, չ, ֆ, ս, շ, խ, հ)։ Խուլ բաղաձայններից փ, թ, ք, ց, չ հնչյուններն ար-
տասանվում են ուժեղ շնչով և կոչվում են շնչեղ խուլեր։ Մնացած խուլերը կոչվում են պարզ խուլեր։

Հայոց լեզու

Դու հնաբառ,

Մեսրոպատառ,

Աղբյուրի պես

Ջինջ ու կայտառ:

Դու մոր նման

Միշտ տուն կանչող,

Մայր հողի պես

Միշտ կանաչող:

Դու այնպես կուռ,

 Այնպես անբիծ

Եվ ինչ լավ է,

Հասել ես ինձ:

Թե կորչեիր

Հանկարծ անհետ,

Ինչպե՞ս խոսեր

Մայրս ինձ հետ:

Պատվական Խաչատրյան

Նախագահ Սերժ Սարգսյանը հանդիպում է ունեցել լեհահայ համայնքի պատվիրակների հետ

Պաշտոնական այցով Լեհաստանի Հանրապետությունում գտնվող Նախագահ Սերժ Սարգսյանն հունիսի 26-ին Զամոսչի քաղաքապետարանի «Կոնսուլատ» դահլիճում հանդիպում է ունեցել լեհահայ համայնքի պատվիրակների հետ: Հանրապետության Նախագահը հանդիպման մասնակիցների առջև հանդես է եկել ելույթով:

ՄՈՐ ՍԻՐՏԸ

ՄՈՐ ՍԻՐՏԸ

(հայկական ավանդավեպ)

Կա հինավուրց մի զրույց,
Թե մի տղա,
Միամորիկ,
Սիրում էր մի աղջկա:

Աղջիկն ասավ ևԻնձ բնավ
Դու չես սիրում,
Թե չէ գնա՛,
Գնա՛ մորըդ սի՛րտը բեր”:

Տղան մոլոր, գլխիկոր
Քայլ առավ,
Լացեց, լացեց,
Աղջկա մոտ ետ դառավ:

Երբ նա տեսավ, զայրացավ.
Է՛լ չերևաս
Շեմքիս, ասավ,
Մինչև սիրտը չըբերես:

Տղան գնաց և որսաց
Սարի այծյամ,
Սիրտը հանեց,
Բերեց տվեց աղջկան:

Երբ նա տեսավ, զայրացավ.
Կորի՛ր աչքես,
Թե հարազատ
Մորըդ սիրտը չըբերես:

Տղան գնաց` մորն սպանեց,
Երբ վազ կըտար
Սիրտը` ձեռքին,
Ոտքը սահեց, ընկավ վար:

Եվ սիրտը մոր ասավ տխուր,
Լացակումած.
Վա՜յ, խեղճ տղաս,
Ոչ մի տեղըդ չըցավա՞ց

 

Ավետիք Իսահակյան

Ավետիք Իսահակյան
(1875-1957)

 Ավետիք Իսահակյան

Ավետիք Իսահակյան

Ծնվել է 1875 թ. Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի): Մանկությունն անցել է Արագածի հայացքի տակ՝ Ախուրյանի ափին՝ Ղազարապատ գյուղում, ուր հայրն ուներ փոքրիկ ջրաղաց՝ շրջապատված ուռիների ու բարդիների գողտրիկ պուրակով:

Գրաճանաչություն սովորել է հայրենի քաղաքում: Ուսումը շարունակել է Հառիճի վանքի դպրոցում և Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, ուր նրա ուսուցիչր եղել է անվանի բանաստեղծ Հովհաննես Հովհաննիսյանը: Նա է խրախուսել պատանի Ավետիքի առաջին բանաստեղծական քայլերը:

Իսահակյանը մեր այն սակավաթիվ բանաստեղծներից է, որոնց բախտ է վիճակվել հիմնավոր համալսարանական կրթություն ստանալ, նա 1893-1895 թթ. սովորել է Լայպցիգի (Գերմանիա), 1897-1902 թթ.՝ Ցյուրիխի (Շվեյցարիա) համալսարաններում՝ ուսումնասիրելով գրականություն ու փիլիսոփայություն:

Կյանքի հանգամանքները հարկադրել են բանաստեղծին երկար տարիներ ապրել հայրենիքից հեռու՝ Գերմանիայում, Շվեյցարիայում, Ֆբանսիայում, Իտալիայում և այլուր: Երկրեերկիր այդ թափառումները նրա համար աշխարհը և մարդկանց ճանաչելու իսկական դպրոց են եղել:

1936 թ. Իսահակյանը վերադառնում է հայրենիք: Նրա կյանքի վերջին տարիներն անցնում են համաժողովրդական սիրո ու մեծարանքի մեջ: ժողովուրդը նրան տվել է Վարպետ պատվանունը:

Իսահակյանը վախճանվել է 1957 թ. հոկտեմբերի 17-ին և հանգչում է Երևանի Կոմիտասի անվան զբոսայգում՝ հայոց մեծերի պանթեոնում: